خانه موتمن الاطبا چه زمانی ساخته شده است؟

خانه موتمن الاطبا، این عمارت تاریخی باشکوه در قلب تهران، در سال ۱۲۶۱ شمسی (۱۸۸۲ میلادی) بنا شده است. با این حال، قدمت حضور خاندان مالک در این نقطه به دوران فتحعلی شاه قاجار بازمی گردد و بنای فعلی نیز بر اساس روایات، تجدید بنای یک سازه قدیمی تر است که حدود ۱۳۰ سال پیش از سال ۱۳۸۳ (حدود ۱۸۵۳ میلادی) توسط خود میرزا زین العابدین خان موتمن الاطبا با معماری نوین زمانه خود ساخته شد. این خانه به عنوان یکی از مهم ترین بناهای دوره قاجار، گواهی زنده بر تاریخ پرفراز و نشیب پایتخت است.

عمارت موتمن الاطبا نه تنها به دلیل ارزش های معماری و تاریخی خود، بلکه به واسطه ارتباطش با یکی از برجسته ترین پزشکان دربار قاجار، میرزا زین العابدین خان ضرابی، از جایگاه ویژه ای برخوردار است. این بنا با سبک خاص خود و داستان های فراوانی که در دل دیوارهایش پنهان کرده، همواره مورد توجه پژوهشگران، علاقه مندان به تاریخ و گردشگران بوده است. کشف جزئیات دقیق تر تاریخ ساخت این عمارت نیازمند بررسی لایه های مختلف روایت ها، اسناد و شواهد تاریخی است که در ادامه به تفصیل به آن ها خواهیم پرداخت.

خانه موتمن الاطبا: شناسنامه ای از یک عمارت تاریخی

خانه موتمن الاطبا، نگین درخشان محله تاریخی عودلاجان تهران، یکی از مهم ترین یادگارهای معماری دوره قاجار به شمار می رود. این عمارت باشکوه در خیابان پامنار، کوچه موتمن الاطبا واقع شده و به دلیل سبک خاص ساخت و قدمت طولانی خود، ارزش تاریخی و فرهنگی بسیاری دارد. موقعیت مکانی آن در یکی از کهن ترین محلات تهران، یعنی عودلاجان، بر اهمیت آن می افزاید. این خانه به دلیل سه طبقه بودن، در زمان خود از خانه های نادر و پیشرو در پایتخت محسوب می شد؛ سبکی از معماری که در آن دوران کمتر رواج داشت.

مالک اصلی این خانه، میرزا زین العابدین خان ضرابی دنبلی، ملقب به موتمن الاطبا، پزشک مخصوص ناصرالدین شاه قاجار بود. نام او نه تنها در تاریخ پزشکی ایران، بلکه در حافظه جمعی تهران به دلیل این عمارت و کوچه ای که به نام او نامگذاری شده، ماندگار شده است. ارزش های تاریخی و معماری خانه موتمن الاطبا به حدی است که این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ با شماره ثبت ۳۱۰۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت ملی نشان دهنده اهمیت حفظ و نگهداری این میراث ارزشمند برای نسل های آینده است.

میرزا زین العابدین خان ضرابی: حکیم باشی ناصرالدین شاه و بنیان گذار خانه

میرزا زین العابدین خان ضرابی دنبلی، ملقب به موتمن الاطبا، در سال ۱۲۱۰ شمسی در محله پامنار تهران دیده به جهان گشود. خاندان او اصالتاً از کاشان بودند و سابقه درخشانی در علم و ادب و خدمت به دربار داشتند. او نوه میرزا احمدخان صبور و فرزند میرزا محمد، از مستوفیان محمد شاه قاجار بود که وظیفه نظارت بر دارایی های ایران را بر عهده داشت. این پیشینه خانوادگی در محیطی فرهیخته، بستر مناسبی را برای رشد و تحصیل زین العابدین خان فراهم آورد.

علاقه وافر او به علم پزشکی، وی را به سمت مدرسه دارالفنون، اولین دانشگاه مدرن ایران، سوق داد. موتمن الاطبا از نخستین فارغ التحصیلان این مدرسه بود و تحت تعلیم اساتید بنام اروپایی نظیر دکتر تولوزان (پزشک فرانسوی دربار ناصرالدین شاه)، دکتر لویی آندره ارنست کلوکه، یاکوب ادوارد پولاک، و دکتر شلیمر هلندی، با مبانی پزشکی مدرن آشنا شد. این آموزش های پیشرفته، او را به یکی از ماهرترین جراحان زمان خود تبدیل کرد. در بسیاری از متون و کتب تاریخی به مهارت بی نظیر او در جراحی سنگ مثانه، که در آن دوران بیماری شایعی بود، اشاره شده است.

موتمن الاطبا، علاوه بر فعالیت در دارالفنون، مطب شخصی خود را نیز اداره می کرد. مطب او یکی از مکاتب اربعه طب در دوره قاجار بود که در کنار مطب های میرزا ابوالحسن خان بهرامی، میرزا علی اکبر خان ناظم الاطبا و میرزا سید حسین خان نظام الحکما، به آموزش پزشکی و اعطای گواهینامه به علاقه مندان می پرداخت. این مکاتب نقش حیاتی در تربیت پزشکان و نشر علم پزشکی در آن عصر ایفا می کردند.

او سال ها به عنوان پزشک مخصوص دربار ناصرالدین شاه قاجار خدمت کرد و تا سال ۱۲۷۴ شمسی، که سال قتل ناصرالدین شاه بود، در این سمت باقی ماند. پس از آن، با تغییر شرایط دربار، ترجیح داد به مطب شخصی خود بازگردد. ناصرالدین شاه به پاس خدمات ارزنده او، نام کوچه ای را که موتمن الاطبا در آن سکونت داشت، به نام وی تغییر داد. میرزا زین العابدین خان دنبلی ضرابی، موتمن الاطبا، در سال ۱۲۸۷ شمسی دیده از جهان فروبست و میراثی ارزشمند از خود بر جای گذاشت.

تاریخچه دقیق ساخت خانه موتمن الاطبا: بررسی منابع و روایات

تعیین دقیق زمان ساخت خانه موتمن الاطبا موضوعی است که نیازمند بررسی چندین منبع و روایت تاریخی است، چرا که تاریخ های متفاوتی برای آن ذکر شده که هر کدام به جنبه ای از قدمت این بنا اشاره دارند.

تاریخ های متفاوت و چرایی آن ها

برای درک جامع «چه زمانی خانه موتمن الاطبا ساخته شده است؟»، باید به لایه های مختلف تاریخچه آن پرداخت:

1. تاریخ ساخت بنای فعلی (۱۲۶۱ شمسی / ۱۸۸۲ میلادی): بر اساس روایت زین العابدین خان موتمن، نوه میرزا زین العابدین خان موتمن الاطبا، بنای فعلی خانه در سال ۱۲۶۱ شمسی (۱۸۸۲ میلادی) با مساحتی حدود ۸۰۰ متر مربع ساخته شده است. این تاریخ به ساختار فیزیکی موجود و شناخته شده امروز اشاره دارد.
2. تایید وجود بنا در نقشه های تاریخی (۱۲۷۰ شمسی / ۱۸۹۱ میلادی): اسناد نقشه کشی از جمله نقشه ای که در سال ۱۲۷۰ شمسی (۱۸۹۱ میلادی) توسط مهندس عبدالغفار تهیه شده است، وجود کوچه ای به نام موتمن الاطبا را تأیید می کند. این نقشه به طور ضمنی نشان می دهد که خانه موتمن الاطبا در آن زمان برپا بوده و به نام مالک خود شهرت یافته است.
3. تجدید بنا و بازسازی یک ساختار قدیمی تر (حدود ۱۸۵۳ میلادی): یکی از مهم ترین نکات برای رفع ابهامات تاریخی، نقل قول نوه موتمن الاطبا در مصاحبه ای با شماره ۳۸ مجله بخارا در سال ۱۳۸۳ شمسی است. او اشاره می کند که پدربزرگش (موتمن الاطبا) حدود ۱۳۰ سال پیش از آن تاریخ (یعنی تقریباً در سال ۱۸۵۳ میلادی)، خانه قدیمی تری که در آن محل وجود داشته را ویران کرده و بنای جدید (که همان ساختار فعلی است) را با معماری متناسب با زمان خود ساخته است. این روایت به وضوح نشان می دهد که خانه موتمن الاطبا بنایی است که از تجدید بنای یک عمارت قدیمی تر پدید آمده است.
4. قدمت ۲۰۰ ساله و دوران فتحعلی شاه: نوه موتمن الاطبا همچنین به قدمت ۲۰۰ ساله و استقرار خاندانش در این محل از زمان فتحعلی شاه اشاره می کند. این موضوع لزوماً به معنای قدمت فیزیکی بنای فعلی نیست، بلکه به سابقه طولانی حضور و مالکیت خاندان ضرابی در این منطقه بازمی گردد که ریشه های آن در دوره زندیه و اوایل قاجار (زمان فتحعلی شاه) است. بنابراین، خانه موتمن الاطبا محصول چند دوره تحول و بازسازی است که بنای اصلی فعلی آن به اواخر دوره ناصرالدین شاه بازمی گردد اما ریشه های عمیق تری در تاریخ این خاندان و محله دارد.

جزئیات ساخت و اولین ساکنان

خانه موتمن الاطبا در زمان ساخت خود یک نوآوری معماری محسوب می شد؛ زیرا یکی از نخستین خانه های سه طبقه در تهران بود. این ساختار مرتفع، حتی توجه ناصرالدین شاه قاجار را نیز جلب کرد. روایت است که مأموران مخفی شاه، که بر دارایی های نزدیکان دربار نظارت داشتند، خبر ساخت این عمارت را به ناصرالدین شاه رساندند. روزی که موتمن الاطبا به نزد شاه رفت، ناصرالدین شاه با لحنی کنجکاوانه از او پرسید: «حکیم باشی، شنیده ام عمارت سه طبقه ای ساخته ای.» این حکایت نشان دهنده اهمیت و شهرت این بنا در همان بدو ساخت است.

تحولات پس از موتمن الاطبا

پس از درگذشت میرزا زین العابدین خان موتمن الاطبا در سال ۱۲۸۷ شمسی، خانه به تنها فرزندش، حسینقلی خان، به ارث رسید. این میراث ارزشمند طی نسل های بعدی دست به دست شد تا به نواده برجسته خاندان، زین العابدین خان موتمن، فرزند داوود خان و نوه موتمن الاطبا، رسید. زین العابدین خان موتمن خود از فرهیختگان و آموزگاران نامدار زمان خود بود. او در سال ۱۲۹۳ شمسی در همین خانه در محله پامنار متولد شد و پس از اتمام تحصیلات در کالج آمریکایی ها (دبیرستان البرز فعلی)، در رشته ادبیات به تدریس پرداخت.

ایشان در طول ۴۲ سال تدریس خود در مدارسی چون دارالفنون، البرز و رازی، شاگردان بسیاری را تربیت کرد که بعدها هر یک از مفاخر علمی و ادبی ایران شدند؛ افرادی چون دکتر همایون کاتوزیان، دکتر محمود روح الامینی، محمدعلی سپانلو، دکتر مهدی محقق، بهرام بیضایی، خسرو سینایی، احمد اشرف، عباس پهلوان، دکتر محمد شفیعی کدکنی، علی دهباشی و داریوش آشوری. زین العابدین خان موتمن در سال ۱۳۸۴ شمسی درگذشت و پرونده یک قرن زندگی در این خانه تاریخی را بست.

خانه موتمن الاطبا در سال ۱۳۷۹ شمسی با پیگیری های سازمان میراث فرهنگی و با موافقت خانواده، به شماره ثبت ۳۱۰۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. در سال ۱۳۸۳ شمسی، این خانه توسط آقای موسوی، یکی از بازماندگان خانواده، خریداری شد و از آن زمان تاکنون به عنوان لوکیشن محبوب بسیاری از پروژه های سینمایی و تلویزیونی مورد استفاده قرار گرفته است. این رویداد فصلی جدید در حیات این عمارت تاریخی گشود.

«این خانه پدربزرگ من است و ما ۲۰۰ سال است که در همین فضا هستیم. ۲۰۰ سال هم بیشتر یعنی از زمان فتحعلی شاه… پدربزرگش حدود ۱۳۰ سال پیش خانه ای که سبک قدیمی داشت، ویران کرد و بر اساس معماری زمانه جدید این خانه را بنا نمود.»

معماری و ویژگی های منحصر به فرد عمارت موتمن الاطبا

معماری خانه موتمن الاطبا بازتابی از دوران گذار در ایران است؛ جایی که سنت های معماری قاجاری با تأثیرات نوظهور اروپایی در هم آمیختند. این خانه با ویژگی های منحصر به فرد خود، از دیگر بناهای تاریخی تهران متمایز می شود.

سبک و ویژگی های بارز

بارزترین ویژگی این عمارت، سه طبقه بودن آن است که در دوره قاجار بسیار نادر محسوب می شد. این ارتفاع، نه تنها به شکوه و عظمت خانه می افزود، بلکه نمایانگر موقعیت اجتماعی و دیدگاه پیشرو مالک آن، میرزا زین العابدین خان، بود. سبک کلی معماری قاجاری است، با این حال، می توان نشانه هایی از سلیقه اروپایی را نیز در طراحی و تزئینات آن مشاهده کرد که احتمالاً متأثر از تحصیلات و ارتباطات موتمن الاطبا با پزشکان و فرهنگ اروپایی بوده است. از دیگر ویژگی های احتمالی معماری این بنا می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• پنجره های ارسی با شیشه های رنگی که نور را به فضاهای داخلی هدایت کرده و جلوه ای خاص به اتاق ها می بخشیدند.
• تزئینات گچ بری و نقاشی های دیواری (در صورت وجود اطلاعات دقیق تر).
• وجود حیاط و باغچه ای که عنصری اساسی در خانه های سنتی ایرانی است و فضای سبز و آرامش بخش را برای ساکنان فراهم می آورد.
• پلان و چیدمان فضایی خانه که شامل بخش های اندرونی و بیرونی، و احتمالاً اتاق های تابستان نشین و زمستان نشین برای مطابقت با فصول مختلف سال بوده است.

بخش های از دست رفته و تغییرات

عمارت موتمن الاطبا در ابتدا مجموعه ای گسترده تر بود که علاوه بر بنای اصلی، شامل باغچه ای وسیع در شمال، خانه ای در سمت غرب باغچه و یک حمام در بخش جنوب غربی می شد. اما متأسفانه با گذشت زمان و توسعه شهری، بسیاری از این بخش ها از بین رفته و جای خود را به ساختمان های مسکونی جدید داده اند. امروزه تنها بنای اصلی خانه باقی مانده است. یکی از نکات جالب توجه در مورد حمام از دست رفته این مجموعه، عمومی بودن آن بود که نشان از روحیه خدمت رسانی و تعامل اجتماعی موتمن الاطبا با اهالی محله داشت.

با وجود تغییرات ظاهری و از دست رفتن برخی بخش ها، اسکلت و ساختار اصلی خانه موتمن الاطبا حفظ شده است. این پایداری، امکان مطالعه و درک عمیق تر از شیوه های ساخت و ساز و طراحی در اواخر دوره قاجار را فراهم می آورد و آن را به یک نمونه ارزشمند برای بررسی معماری آن دوره تبدیل می کند.

خانه موتمن الاطبا در سینما و تلویزیون: از شهرزاد تا خانه پدری

عمارت موتمن الاطبا نه تنها به دلیل ارزش های تاریخی و معماری خود، بلکه به واسطه حضور پررنگش در آثار سینمایی و تلویزیونی، شهرت گسترده ای یافته است. این خانه با فضای اصیل و حال و هوای قاجاری خود، به یکی از محبوب ترین لوکیشن های فیلم برداری در تهران تبدیل شده و بخش جدایی ناپذیری از خاطرات تصویری بسیاری از ایرانیان است.

لوکیشنی محبوب برای داستان های تاریخی

شاید معروف ترین حضور این خانه، به عنوان محل زندگی هاشم خان دماوندی (با بازی مهدی سلطانی سروستانی) و خانواده فرهاد (با بازی مصطفی زمانی) در سریال پرطرفدار «شهرزاد» به کارگردانی حسن فتحی باشد. فضای نوستالژیک و معماری چشم نواز خانه، به خوبی توانست حس و حال دوران روایت داستان را بازسازی کند و به عمق و باورپذیری سریال بیفزاید. حضور در چنین اثری، به طور چشمگیری شهرت خانه را افزایش داد و آن را به مقصدی برای طرفداران سریال و علاقه مندان به لوکیشن های فیلم برداری تبدیل کرد.

علاوه بر «شهرزاد»، خانه موتمن الاطبا میزبان پروژه های دیگری نیز بوده است. از جمله این آثار می توان به سریال «شبکه مخفی زنان» و فیلم سینمایی بحث برانگیز «خانه پدری» به کارگردانی کیانوش عیاری اشاره کرد. فیلم «خانه پدری» پیش از «شهرزاد» از این لوکیشن استفاده کرده بود و بخش هایی از داستان تأثیرگذار آن با بازی مهران رجبی و نازنین فراهانی، در زیرزمین همین خانه فیلم برداری شده است. این فیلم به دلیل پرداختن به موضوعی حساس و داشتن سکانس های جنجالی، در زمان خود با محدودیت های اکران زیادی مواجه شد.

خانه موتمن الاطبا با هر فیلم و سریالی که در آن ساخته می شود، لایه ای جدید از روایت و خاطره را به خود اضافه می کند. این عمارت، دیگر تنها یادآور زندگی یک پزشک نامی نیست، بلکه محفلی برای داستان های سینمایی و تلویزیونی متعدد است که هر بیننده ای را به سفری در زمان و در دل تاریخ معاصر ایران دعوت می کند.

راهنمای کامل بازدید از خانه موتمن الاطبا

بازدید از خانه موتمن الاطبا فرصتی استثنایی برای غرق شدن در فضای تاریخی تهران و درک عمیق تر زندگی در دوره قاجار است. برای برنامه ریزی یک بازدید بهینه، توجه به نکات زیر ضروری است:

آدرس دقیق و مسیرهای دسترسی

آدرس دقیق خانه موتمن الاطبا: تهران، میدان بهارستان، خیابان ابن سینا، خیابان امیرکبیر غربی، خیابان پامنار (محله عودلاجان)، رو به روی مسجد کاشانی، بن بست موتمن الاطبا، انتهای بن بست.

بهترین مسیرهای دسترسی: با توجه به قرار گرفتن خانه در محدوده طرح ترافیک و شلوغی بافت بازار، استفاده از حمل و نقل عمومی به شدت توصیه می شود.

• مترو: نزدیک ترین ایستگاه مترو، ایستگاه بهارستان (خط ۲) است. از آنجا می توانید با حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه پیاده روی از طریق خیابان ابن سینا و سپس خیابان پامنار به خانه موتمن الاطبا برسید. مسیر پیاده روی در خود محله عودلاجان نیز تجربه ای دلنشین از تاریخ تهران را ارائه می دهد.
• اتوبوس و تاکسی: خطوط اتوبوس و تاکسی متعددی به میدان بهارستان و خیابان های اطراف دسترسی دارند که پس از آن می توان با پیاده روی به مقصد رسید.
• خودروی شخصی: استفاده از خودروی شخصی به دلیل محدودیت های ترافیکی و دشواری پارک توصیه نمی شود. در صورت لزوم، پارک خودرو در پارکینگ های عمومی اطراف (با فاصله نسبتاً زیاد) امکان پذیر است.

شرایط و ساعات بازدید (به روزرسانی شده)

در حال حاضر، شرایط بازدید از خانه موتمن الاطبا نسبت به گذشته متفاوت است. به دلیل ماهیت خصوصی بنا و نیز شرایط خاص (همه گیری های اخیر یا تصمیمات مالکان)، بازدید عمومی و بدون هماهنگی قبلی ممکن نیست. بازدید از این خانه تنها با هماهنگی قبلی و به صورت اختصاصی امکان پذیر است. لذا پیش از هرگونه برنامه ریزی برای بازدید، حتماً از طریق راه های ارتباطی با مسئولین مربوطه تماس گرفته و هماهنگی های لازم را انجام دهید.

امکانات ویژه: در صورت هماهنگی و امکان، فرصت عکاسی با لباس های سنتی دوران قاجار و یا لباس های الهام گرفته از سریال «شهرزاد» در این عمارت فراهم است که می تواند تجربه بازدید را خاطره انگیزتر کند.

بهترین زمان برای بازدید: برای بهره مندی کامل از فضای دلنشین حیاط و باغچه خانه (در صورت وجود)، فصل بهار و اوایل تابستان بهترین زمان برای بازدید محسوب می شود، زمانی که طبیعت در اوج زیبایی خود است. مدت زمان تقریبی برای یک بازدید کامل از خانه و گشتی کوتاه در اطراف آن، حدود ۱ الی ۲ ساعت است.

گشتی در اطراف خانه موتمن الاطبا: جاذبه های دیدنی محله عودلاجان

محله عودلاجان، از پنج محله اصلی و تاریخی تهران قدیم، گنجینه ای از بناهای ارزشمند قاجاری و پهلوی است که هر گوشه اش داستانی از گذشته پایتخت را روایت می کند. بازدید از خانه موتمن الاطبا فرصتی استثنایی برای کشف دیگر جاذبه های دیدنی این محله است. در ادامه به معرفی برخی از مهم ترین این اماکن می پردازیم:

۱. سرای کاظمی (خانه موزه تهران قدیم)

این بنای ۱۰۰ ساله، متعلق به میرزا سید کاظم، از درباریان محمد شاه قاجار بوده است. سرای کاظمی که در اواخر دوره قاجار شکل گرفت و در دوره پهلوی اول تکمیل شد، اکنون به «خانه موزه تهران قدیم» تبدیل شده است. این موزه سیر تحول پوشش، آداب و رسوم و مشاغل مردم تهران را در ۱۵۰ سال اخیر به نمایش می گذارد. معماری سرای کاظمی شامل بخش های بیرونی، اندرونی، شاه نشین، مطبخ، اصطبل و دو حیاط است که تزئیناتی چون ارسی های رنگی و نقاشی های دیواری دارد. این اثر در سال ۱۳۷۹ به ثبت ملی رسید.

آدرس سرای کاظمی: خیابان پانزده خرداد، خیابان امامزاده یحیی، کوچه ابوالقاسم شیرازی، سرای کاظمی.

۲. حمام کشوریه (سلیمانیه)

حمام کشوریه، که گاهی با نام سلیمانیه نیز شناخته می شود، یکی از حمام های تاریخی محله عودلاجان است که در گذشته به دلیل حضور جامعه یهودی در این منطقه، از حمام های اختصاصی آن ها به شمار می رفت. این حمام که در سال ۱۳۲۱ شمسی به همت آقای سلیمان سنه ساخته شد و به نام همسرش، خانم کشور خداداد، نامگذاری گشت، در زمان خود یکی از مجهزترین حمام ها با دوش های مدرن محسوب می شد. حمام کشوریه از سال ۱۳۲۶ تا ۱۳۸۱ فعال بود و در نهایت در سال ۱۳۹۸ به ثبت آثار ملی رسید. داستان های بسیاری از دلاکان و جشن های یهودیان در این حمام در تاریخ شفاهی منطقه باقی مانده است.

آدرس حمام کشوریه: تهران، خیابان امام خمینی، بین چهارراه سرچشمه و سیروس، بالاتر از بیمارستان سپیر، حمام کشوریه.

۳. کنیسه عزرا یعقوب

این کنیسه بیش از ۱۰۰ سال قدمت دارد و یکی از قدیمی ترین کنیسه های تهران است. کنیسه عزرا یعقوب در سال ۱۲۷۳ خورشیدی، پس از فوت عزرا یعقوب، تاجر یهودی سرشناس و بنیان گذار اولین مبادلات تجاری ایران با انگلستان، با وصیت و کمک های مالی همسرش، صنوبر حق نظر، بنا شد. معماری قاجاری و اهمیت تاریخی آن باعث شد تا در سال ۱۳۸۳ با حمایت سازمان میراث فرهنگی و انجمن کلیمیان در فهرست آثار ملی ایران به ثبت برسد. با وجود مهاجرت بخش زیادی از یهودیان از محله عودلاجان، این کنیسه همچنان نمادی از همزیستی فرهنگی در تهران است.

آدرس کنیسه عزرا یعقوب: تهران، خیابان مصطفی خمینی، کوچه سنگی، کوی حکیم، کنیسه عزرا یعقوب.

۴. خانه دبیرالملک

خانه ای با قدمت ۱۴۰ سال در محله عودلاجان که متعلق به میرزا محمد حسین خان، یکی از مستوفیان و منشی های امیرکبیر بود که به «دبیرالملک» شهرت داشت. این خانه سبک معماری قاجار با تأثیراتی از معماری اروپایی را به نمایش می گذارد و در سال ۱۳۸۴ به ثبت ملی رسید. خانه دبیرالملک پس از بازسازی، به عنوان لوکیشن سریال هایی مانند «دکتر قریب» نیز استفاده شده است. اجزای مختلفی از جمله اندرونی، بیرونی، آب انبار، مطبخ و پنجره های ارسی با تزئینات آینه کاری در این عمارت به چشم می خورد.

آدرس خانه دبیرالملک: تهران، میدان بهارستان، پایین تر از چهارراه سرچشمه، خیابان جاویدی، خیابان حنیفی نژاد، بعد از پارک، عمارت دبیرالملک.

۵. دیگر خانه ها و اماکن تاریخی

محله عودلاجان مملو از خانه های تاریخی دیگری همچون عمارت وثوق الدوله، خانه تاریخی مهربان و ده ها بنای قدیمی دیگر است که هر یک گوشه ای از هویت تاریخی تهران را شکل می دهند. پیاده روی در کوچه پس کوچه های این محله، کشف این گنجینه های پنهان و لمس تاریخ را برای بازدیدکنندگان به ارمغان می آورد.

سوالات متداول

خانه موتمن الاطبا دقیقا چه زمانی ساخته شد و توسط چه کسی؟

خانه موتمن الاطبا در سال ۱۲۶۱ شمسی (۱۸۸۲ میلادی) بنا شده است. با این حال، این بنا بر روی یک سازه قدیمی تر که توسط خود موتمن الاطبا در حدود ۱۳۰ سال پیش از سال ۱۳۸۳ (تقریباً ۱۸۵۳ میلادی) تجدید بنا شده بود، ساخته شد. مالک و سازنده اصلی آن میرزا زین العابدین خان دنبلی ضرابی ملقب به موتمن الاطبا، پزشک نامی دربار ناصرالدین شاه قاجار بود.

مالک اصلی خانه موتمن الاطبا که بود؟

مالک اصلی و بنیان گذار خانه موتمن الاطبا، میرزا زین العابدین خان دنبلی ضرابی بود که به دلیل تخصص و جایگاهش در دربار قاجار به لقب موتمن الاطبا شهرت داشت.

خانه موتمن الاطبا در کدام محله تهران قرار دارد؟

خانه موتمن الاطبا در محله تاریخی و کهن عودلاجان تهران، واقع در خیابان پامنار قرار دارد.

آیا خانه موتمن الاطبا برای بازدید عمومی باز است و شرایط آن چیست؟

در حال حاضر، بازدید از خانه موتمن الاطبا تنها با هماهنگی قبلی و به صورت اختصاصی امکان پذیر است. برای بازدید، باید با مسئولین مربوطه تماس گرفته و هماهنگی های لازم را انجام داد.

مهم ترین فیلم ها و سریال هایی که در خانه موتمن الاطبا فیلمبرداری شده اند، کدامند؟

این خانه به عنوان لوکیشن اصلی سریال های پرطرفدار «شهرزاد» و «شبکه مخفی زنان» و همچنین فیلم سینمایی «خانه پدری» مورد استفاده قرار گرفته است.

چه مکان های تاریخی دیگری در نزدیکی خانه موتمن الاطبا وجود دارد که می توان از آن ها بازدید کرد؟

در نزدیکی خانه موتمن الاطبا و در محله عودلاجان، می توانید از جاذبه های تاریخی دیگری مانند سرای کاظمی (خانه موزه تهران قدیم)، حمام کشوریه (سلیمانیه)، کنیسه عزرا یعقوب، و خانه دبیرالملک بازدید کنید.

نتیجه گیری

خانه موتمن الاطبا، این عمارت کهن و دلنشین در دل محله عودلاجان، بیش از یک بنای آجری است؛ سندی زنده از تاریخ، معماری و فرهنگ ایران در دوره قاجار به شمار می رود. این خانه با وجود روایت های متعدد و گاه متناقض درباره تاریخ دقیق ساخت خود، از یک سو قدمت حضور خاندان ضرابی را از دوران فتحعلی شاه به نمایش می گذارد و از سوی دیگر، بنای فعلی آن یادگار دوره ناصرالدین شاه و تجدید بنایی است که توسط یکی از نوابغ پزشکی آن عصر شکل گرفته است. از هویت تاریخی تا حضور پررنگ در سینمای معاصر، خانه موتمن الاطبا همچنان پابرجا ایستاده و داستان هایی ناگفته را در دل خود حفظ کرده است.

حفظ و پاسداشت این میراث گرانبها، وظیفه ای ملی است تا نسل های آینده نیز بتوانند از نزدیک با هویت تاریخی خود ارتباط برقرار کنند. بازدید از این عمارت و گشت و گذار در محله عودلاجان، فرصتی بی نظیر برای تجربه سفری دلنشین به گذشته و درک عمیق تر از ریشه های فرهنگی و معماری تهران است. توصیه می شود علاقه مندان به تاریخ و فرهنگ ایران، حتماً بازدیدی از این خانه باشکوه و جاذبه های اطراف آن را در برنامه خود بگنجانند.